Ép Trẻ Ngoan, Vâng Lời Là Bẻ Gãy Ý Chí Cuộc Đời Con

Trên các trang mạng hay từ đâu đó, cha mẹ có thể tìm thấy vô vàn “mẹo” để áp dụng kỷ luật cho trẻ nhỏ, những từ khoá tiếng Anh quen thuộc như Cry it out, Cry it out with check, Time out… Việt hoá hơn là góc suy ngẫm, góc hoà bình hay 101 cách phạt trẻ “không bạo lực”… Thực tế, cũng có rất nhiều đứa trẻ tỏ ra ngoan ngoãn, hiểu chuyện, tự ngủ, tự chơi… ở mặt bề ngoài nhưng kéo theo là một loạt các hành vi bất thường mà bố mẹ không ngừng thắc mắc: Vì sao ? Kỷ luật tiếp như thế nào đây?

Bà Maria Montessori cho rằng câu trả lời cho bất kì hành vi bất thường nào ở trẻ không phải là việc “nên kỷ luật trẻ như thế nào đây” mà nằm ở việc cha mẹ hiểu về quá trình phát triển tự nhiên của trẻ và luật nhân – quả. Nếu cha mẹ gieo “nhân” đúng thì khi đó kỷ luật, trí tuệ, thành công đều tự đến mà không cần cha mẹ phải dạy hay ép trẻ.

3 CẤP ĐỘ VÂNG LỜI CỦA TRẺ THEO MARIA MONTESSORI:

Cấp độ vâng lời số 1: Trẻ hoàn toàn không có khả năng nghe theo bất kì mệnh lệnh nào của người lớn, mà chỉ làm theo thôi thúc nội tại bên trong mình.
Cấp độ vâng lời số 2: Trẻ vì bị làm cho sợ, vì bị ép buộc mà tuân theo mệnh lệnh.
Cấp độ vâng lời số 3: Trẻ vì tin, vì yêu, vì thương mà tự nguyên tuân theo.

ĐỂ TRẺ ĐẠT ĐẾN CẤP ĐỘ VÂNG LỜI SỐ 3, CHA MẸ CẦN GIEO NHỮNG “NHÂN” GÌ TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA TRẺ?

0-3 TUỔI: PHÔI THAI TINH THẦN

Theo Maria Montessori, bà gọi 9 tháng trong bào thai là giai đoạn “phôi thai về vật chất” để trẻ hình thành đầy đủ hình hài bộ phận về vật lý, còn từ khi sinh ra đến 3 tuổi là giai đoạn “phôi thai về tinh thần”. Bà nhấn mạnh vai trò của bố mẹ trong ba năm đầu đời là người hỗ trợ về mặt vật chất và PHỤNG SỰ VỀ MẶT TINH THẦN CHO TRẺ.

Tương đương với giai đoạn 0-3 tuổi là Cấp độ vâng lời số 1 ở trẻ: Trẻ hoàn toàn không có khả năng nghe theo bất kì mệnh lệnh nào của người lớn, mà chỉ làm theo thôi thúc nội tại bên trong mình. Do đó, cha mẹ cũng không nên mong đợi nhiều ở trẻ giai đoạn này, ví dụ như mong đợi trẻ ngủ tự lập, tự khóc tự nín, tự ngã tự đứng dậy… Việc của cha mẹ là “phụng sự về mặt tinh thần”, cụ thể là tạo ra môi trường tốt nhất để đứa trẻ thẩm thấu mọi thứ trong vô thức (0-3 là giai đoạn vô thức, trên 3 tuổi trẻ mới bắt đầu có ý thức). Nếu kỷ luật một cách cứng nhắc, không cẩn thận sẽ tạo ra những đứa trẻ lớn lên với phần “vô thức” bị tổn thương khó có thể chữa lành được.

Cha mẹ không nên mong đợi nhiều rằng trẻ có thể tự lập trong giai đoạn này, mà thay vào đó cần tạo ra môi trường tốt nhất để trẻ thẩm thấu mọi thứ trong vô thức.

Ví dụ về cách tạo môi trường:

Hỏi: Mẹ đang luyện tự ngủ cho bé 7 tuần, bé nằm một mình và khóc nhiều, mẹ chỉ chịu đựng được vài phút lại phải vào bế con. Mẹ sợ con sẽ bện hơi mẹ, không tự ngủ được.

Cách tạo môi trường: Bé mới sinh chưa biết thế nào là bế rong, là ôm ngủ, là ngậm ti để ngủ… trừ khi bố mẹ đã lỡ tạo ra thói quen này cho trẻ. Bé chỉ có một nhu cầu lớn và duy nhất là sự hiện diện của mẹ ở bên. Do đó, mẹ cần đáp ứng được nhu cầu này của trẻ: ở bên trẻ để đưa trẻ vào giấc ngủ. Ngoài ra tạo môi trường thuận lợi bằng cách: đảm bảo trẻ ăn no, sạch sẽ, có dấu hiệu buồn ngủ, giảm dần ánh sáng và tiếng ồn, đặt trẻ xuống giường và cho trẻ biết bạn ở bên bằng cách vỗ, hoặc xoa lưng, hoặc hát ru… cho đến khi trẻ tự chìm vào giấc ngủ.

Hỏi: Làm thế nào với bé 10 tháng thích ném mọi thứ?

Cách tạo môi trường: Đầu tiên, cha mẹ cần hiểu và chấp nhận rằng ném là một nhu cầu cần thiết trong quá trình trẻ phát triển, và trẻ chưa có khả năng kiểm soát được lực ném cũng như ném cái gì. Sau đó, cha mẹ tạo ra môi trường cho trẻ được ném một cách an toàn và vui vẻ như: rủ trẻ chơi trò chơi ném, đưa cho trẻ những đồ có thể ném được, chơi xong luôn nhớ tập dọn đồ chơi ngay từ nhỏ.

Ghi nhớ: Đáp lại nhu cầu về mặt tinh thần cho trẻ ở giai đoạn 0-3 sẽ tạo tiền đề cho giai đoạn sau trẻ phát triển ý chí khoẻ mạnh và đạt đến cấp độ vâng lời số 3: trẻ vì tin, vì yêu, vì thương mà tuân theo, mà không phải trải qua cấp độ vâng lời số 2.

3-6 TUỔI: PHÁT TRIỂN Ý CHÍ

Ở giai đoạn này, trẻ bắt đầu thể hiện ra ngoài ý chí vô cùng mạnh mẽ: trẻ có thể khóc cả tiếng đồng hồ để đòi đi chơi, hoặc tự làm đau chính mình khi tức giận… Khi đó, cha mẹ lại đi tìm “mẹo”, tìm cách để kỷ luật trẻ, miễn sao ngưng hành vi không mong muốn đó lại. Thông thường là dùng ý chí của người lớn để bẻ gãy ý chí kia của trẻ, đó chính là khi trẻ ở cấp độ vâng lời số 2: trẻ vì sợ, vì bị ép mà nghe theo.

Theo bà Maria, cấp độ vâng lời số 2 là không cần thiết phải có. Chỉ cần cha mẹ chữa lành phần tinh thần, trẻ sẽ tự phát triển phần vật chất và đạt đến cấp độ vâng lời số 3.

Nhiều bậc cha mẹ áp dụng nhiều cách để rèn con trở nên nề nếp, tự lập, vâng lời cha mẹ/thầy cô… nhưng là trong tâm thế lo lắng, sợ hãi, ép buộc cả chính mình và con, nghĩa là đã không quan tâm đến phần tinh thần.

Kỷ luật không đến từ những thứ bên ngoài như những nguyên tắc nói ra, những kết quả mà trẻ làm được. Kỷ luật là một quá trình đến từ những chi tiết nhỏ trong cuộc sống, được thể hiện cho trẻ thấy bằng cả tâm, thân, trí chứ không chỉ bằng lời nói. Cùng là một sự việc nhưng cách người lớn đón nhận một cách “không phán xét, không chê trách mà vẫn đầy yêu thương” sẽ khiến cho trẻ ngấm bài học rất sâu mà thậm chí chưa cần người lớn phải nói ra.

Nhiều bậc phụ huynh áp dụng nhiều cách để rèn con trở nên nề nếp, tự lập, khiến trẻ vì sợ, vì bị ép mà nghe theo nhưng lại không quan tâm đến phần tinh thần của trẻ.

Ví dụ về năng lượng của người lớn ảnh hưởng đến kỷ luật của trẻ:

Trong lớp có một bạn thường hay cắn các bạn khác. Việc cắn bạn có thể do nhiều nguyên nhân như trẻ đang mọc răng ngứa răng, trẻ bị ức chế tinh thần, hay trẻ bị thiếu kích thích môi miệng khi còn bé… Nhưng việc trẻ làm đau trẻ khác thường khiến cho giáo viên lo lắng, sợ rằng bố mẹ của trẻ bị cắn sẽ trách móc, phản ánh với nhà trường. Với sự sợ hãi này giáo viên thường xử lý tách hai trẻ khỏi nhau, dỗ dành trẻ bị cắn và phạt trẻ đi cắn. Cách này không giúp trẻ kia bớt cắn bạn. Một cô giáo khác không tỏ ra lo sợ hay bực tức, cô chỉ kiên trì nói “cô nhìn thấy răng của con bị dính máu của bạn rồi. Con đi vào bếp xin cô bếp viên đá để chườm cho bạn”, sau hai tuần thì trẻ không còn cắn ai nữa.

Ví dụ khác về một em bé 3,5 tuổi mới đi học biểu hiện là một em bé rất ngăn nắp, sạch sẽ. Hoá ra, mẹ của bé cũng là người rất chỉn chu. Mẹ yêu cầu bé cũng phải chỉn chu từ khi còn nhỏ, làm rơi mấy giọt nước ra sàn cũng phải lau sạch. Một hôm bé đang ngủ trưa thì buồn ị và tự dậy đi vào nhà vệ sinh nhưng do chưa quen lớp nên bé ị ra sàn. Bé đứng khóc rấm rứt rất lâu mà không gọi cô. Khi cô đến, cô không hề khiến trách hay khó chịu với bé, mà chỉ nhẹ nhàng giúp bé làm mọi việc để bé quay lại lớp ngủ. Bé cảm thấy những lúc mình xấu hổ nhất, tệ hại nhất thì vẫn có người yêu thương mình, không còn sợ phán xét, không còn sợ mắc lỗi nữa.

CHỮA LÀNH CHO TRẺ 0-6

Trên thực tế, không phải ai trong chúng ta cũng hiểu được cấp độ vâng lời số 1 của trẻ 0-3, do đó, chắc chắn đã không đáp ứng được 100% nhu cầu tự nhiên trong các giai đoạn phát triển của trẻ. Ví dụ ngày trước trẻ bị cấm không được cho đồ chơi vào miệng, không được bỏ bữa, không được trèo… Chúng ta càng không thể quay ngược lại để sửa những lỗi này mà chỉ có cách “chữa lành” phần tinh thần để trẻ đạt được đến cấp độ vâng lời số 3.

Có vô vàn cách để chữa lành, kết nối lại với trẻ ở giai đoạn 0-6. Trong đó phải kể đến:

Kể chuyện
Đọc thơ
Nghe nhạc, hát cho trẻ nghe
Chơi cùng với trẻ
Vẽ cùng với trẻ
Đi dạo dưới hàng cây

Ví dụ về chữa lành cho em bé 0-6:

Một em bé 0-3 tuổi vẫn chưa nói, bị chẩn đoán tự kỷ và đã học lớp can thiệp suốt 1 năm dành cho trẻ tự kỷ. Khi chuyển sang học ở trường Montessori, trẻ chưa nói được, không ngủ trưa, hành vi không kiểm soát, không nghe lời ai. Trong khi người khác chỉ nhìn vào thể xác, độ tuổi của bé mà áp lực bé phải đạt được kỹ năng này, kỷ luật kia như các bạn cùng tuổi, một cô giáo ở trường đã tìm hiểu ra một phần khác. Mẹ em bé này đi làm khi em bé 12 tháng, bé ở nhà với người giúp việc, xem TV rất nhiều. Đoán được về mặt tinh thần, bé đã từ chối không phát triển nữa từ khi 12-13 tháng, cô giáo đã chăm sóc em bé này y như một em bé 12 tháng, từ bữa ăn giấc ngủ đến cách trò chuyện. Sau đó, em bé đã nói được, tự chăm sóc được bản thân, chơi sáng tạo ra ngữ cảnh.

Ghi nhớ: Trẻ Montessori được cho là có trí tuệ thông suốt và kỷ luật tốt. Một giáo viên Montessori chân chính hiểu rằng trí tuệ của trẻ sẽ tự xuất hiện khi cô giúp trẻ đạt được hai thứ là GIỚI và ĐỊNH (trong Phật giáo, GIỚI – ĐỊNH – TUỆ tạm hiểu là giới hạn – tâm an định và trí tuệ). Trong GIỚI, trẻ lại cần được tạo môi trường để phát triển cân bằng giữa kỷ luật và tự do để xác định được giới hạn của bản thân.

Khi trẻ hình thành ý chí (chính là một phần trí tuệ) ở giai đoạn 3-6 tuổi, việc ép cho trẻ ngoan, vâng lời chính là hành động tự bẻ gãy ý chí của trẻ, trẻ sẽ lớn lên như một cỗ xe ngựa không có người cầm cương, cuộc sống sẽ thiếu đi chí hướng, trôi dạt theo người khác.

—————
(Bài ghi lại từ buổi CLB “Kỷ luật và tự do trong Montessori” ngày 25/5/2019 tại Parents Hub, với cô giáo Bùi Yến – Hiệu trưởng trường Mầm non Casa Hà Nội, vui lòng trích rõ nguồn)

Trả lời